Andy - Wiki

Andy

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj
Andy - screenshot programu NASA World Wind
Andy - zdjęcie doliny.
Mapa topograficzna środkowej części Andów
Aconcagua, Argentyna
Llullaillaco, Argentyna/Chile
Santiago de Chile na tle zachodnich stoków Andów
Szczyt Alpamayo w Andach peruwiańskich

Andy (hiszp. Los Andes, Cordillera de los Andes) to góry fałdowe znajdujące się w Ameryce Południowej na terenie Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile oraz Argentyny. Góry ciągną się wzdłuż Oceanu Spokojnego od zatoki Paria na północy po Ziemię Ognistą na południu, na przestrzeni ponad 9000 km, co sprawia, że jest to najdłuższy łańcuch górski na Ziemi. Szerokość Andów wynosi 200–800 km. Najwyższe szczyty to Aconcagua (6959 m n.p.m.), Ojos del Salado (6893 m n.p.m.) oraz Nevado Pissis (6882 m n.p.m.).

Spis treści

[edytuj] Podział Andów

Andy dzielą się na Andy Północne (położone w strefie klimatu równikowego i podrównikowego, do ok. 12°S), Andy Środkowe (znajdujące się w strefie klimatu zwrotnikowego, od ok. 12 do ok. 29°S) i Andy Południowe (położone w strefie klimatu podzwrotnikowego, umiarkowanego i subpolarnego, od ok. 29°S). Ze względów terytorialnych można podzielić Andy na: Wenezuelskie, Kolumbijskie, Ekwadorskie, Peruwiańskie, Boliwijskie, Chilijskie, Argentyńskie. Stosowany jest również podział na Andy Kolumbijsko-Wenezuelskie, Chilijsko-Argentyńskie, Południowochilijskie oraz Patagońskie.

Andy składają się z wielu pasm górskich, tworzących cztery, równoległe do siebie łańcuchy: Kordylierę Wschodnią, Centralną, Zachodnią i Nadbrzeżną, łańcuchy te niekiedy zanikają bądź też zbiegają się ze sobą, tworząc węzły górskie.

[edytuj] Historia i rzeźba

Góry zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej. Zbudowane są z różnorodnych skał magmowych, osadowych i metamorficznych, z dużym udziałem młodych pokryw lawowych. Andy są obszarem aktywnym sejsmicznie. Znajdują się tu najwyższe na świecie wulkany: w Andach Północnych (m in. Tolima 5215 m n.p.m., Antisana 5704 m n.p.m., Cotopaxi 5896 m n.p.m. — uważany za jeden z najbardziej aktywnych wulkanów Ziemi) oraz Andach Środkowych (m.in. Misti 5822 m n.p.m., Llullaillaco 6739 m n.p.m. — najwyższy czynny wulkan Ziemi!).

[edytuj] Klimat i stosunki wodne

Andy są położone w kilku strefach klimatycznych, począwszy od północy od klimatów równikowych, poprzez zwrotnikowe, podzwrotnikowe i umiarkowane aż po klimat subpolarny na krańcach południowych. Prawie całe Andy mają surowy, chłodny klimat górski z wyraźnie wykształconą piętrowością.

Andy tworzą barierę klimatyczną, która silnie ogranicza wpływ Oceanu Spokojnego na klimat wnętrza Ameryki Południowej. Wzdłuż Andów biegnie główny wododział kontynentu południowoamerykańskiego. Mają tu swoje źródła m.in.: Amazonka, Colorado, Rio Negro, Chubut, Magdalena, a także liczne dopływy Orinoka, Amazonki i Parany. Niektóre rzeki, zwłaszcza w Andach Środkowych, mają charakter okresowy lub epizodyczny. Na terenie Andów występują liczne jeziora (głównie na terenie Andów Południowych).

[edytuj] Roślinność i zwierzęta

Na północy stoki And porośnięte są przez wilgotne lasy równikowe i równikowe lasy górskie, przechodzące w wyżej położonych miejscach w wilgotne zarośla i łąki górskie. Dla części środkowej And charakterystyczne są formacje pustynne i półpustynne (tzw. puna). Na południu stoki And pokrywa roślinność podzwrotnikowa i lasy strefy umiarkowanej (z dużym udziałem notofagusa - południowego buka), przechodzące w wyższych miejscach w formacje krzewiaste i trawiaste. Na południowym krańcu gór pojawia się tundra.

Charakterystycznymi dla And gatunkami zwierząt są: lamy, gwanako, wikunia, grzechotnik, jaguar, pudu oraz symbol Andów, zagrożony wyginięciem, kondor wielki. Żyją tam także Szynszyle i Koszatniczki.

[edytuj] Szczyty

Najważniejsze szczyty w Andach:

Chile:

Granica boliwijsko-chilijska:

Argentyna:

Granica argentyńsko-chilijska:

Boliwia:

Peru:

Ekwador:

Kolumbia:

Wenezuela:

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Andy

Kanały tematyczne: TVN 24 pierwszy
TVN 24 w 2008 roku nadal był najchętniej oglądanym kanałem tematycznym – pomimo spadku wyniku względem 2007 roku.
"Panorama" wróci do pasma wieczornego?
W ramach programu oszczędnościowego w Telewizji Polskiej ostatnie wydanie ”Panoramy” może wrócić z pasma nocnego do wieczornego.
Nowy program w Pulsie od lutego
W lutym br. w ramówce telewizji Puls pojawi się program "Noc na żywo".
Skarga kasacyjna Canal+ oddalona przez SN
Sąd Najwyższy oddalił wczoraj skargę Canal+ dotyczącą decyzji UOKiK-u, który w 2006 roku uznał, że nadawca wspólnie z PZPN-em ograniczał konkurencję.
Przetasowania w TVP Łódź
Małgorzata Potocka będzie kierować łódzkim oddziałem Telewizji Polskiej przez kolejne trzy lata – zdecydowała wczoraj w głosowaniu rada nadzorcza TVP.
Linki: Strona gwna