Gnejs

Z Wikipedii

Gnejs soczewkowy z miejscowości Kowary na Dolnym Śląsku

Gnejs listwekowy, Góry Sowie, Dolny Śląsk

Gnejs amfibolowy, Dolny Śląsk

Gnejs ołówkowy wykształcony w postaci ultramylonitu, Doubravčany, k. Kutnéj Hory, Czechy

Migmatyt

Gnejs – skała metamorficzna powstająca w warunkach metamorfizmu regionalnego lub dyslokacyjnego. Przeważnie jest to metamorfizm średniego stopnia strefy mezo, rzadziej wysoki stopień kata. Nazwa pochodzi od starego słowiańskiego terminu górniczego oznaczającego zgnieciony kamień (G. Agricola, 1556; A.G. Werner, 1786), bądź od staronordyckiego gneista – "krzesać kamień".

[edytuj] Skład mineralny

Przeważnie zawierają poniżej 10% minerałów ciemnych, bywaja także gnejsy białe (leukognejsy).

• minerały główne budujące gnejsy to kwarc, skalenie (plagioklazy i mikroklin), biotyt, muskowit, fengit.
• minerałami pobocznymi są często kyanit, silimanit, andaluzyt, kordieryt, augit, turmaliny, granaty, fluoryt, topaz, wollastonit i talk.
• składnikami akcesorycznymi bywają ilmenit, epidoty, rutyl, magnetyt, tytanit, apatyt, cyrkon, monacyt, piryt, pirotyn i in.

[edytuj] Cechy zewnętrzne

Barwa biała, szara, czerwona, zielonawa, niebieskawa, czarna,. Charakterystyczna podzielność gnejsowa powoduje dzielenie się skały na tabliczki i kanciaste bloczki o grubości powyżej 1 cm. Wykazuje foliację podkreśloną równoległym ułożeniem minerałów.

[edytuj] Struktura i tekstura

Odznacza się strukturą krystaliczną (blastyczną), średnio lub gruboziarnistą, oraz równo bądź nierównoziarnistą (porfiroblastyczną, oczkową). Wykazuje teksturę masywną i kierunkową, przeważnie wybitnie kierunkową.

[edytuj] Geneza

Najczęściej powstają w warunkach średnich lub wysokich ciśnień (0,6-0,8 Gpa) i temperatur rzędu 500-700°C. Częśc gnejsów jest produktem mylonityzacji kwaśnych skał magmowych (. granitów albo ryolitów) stanowiących pod względem genetycznym mylonity lub blastomylonity jak np. gnejs oczkowy. Wiele odmian gnejsów powstaje w wyniku metasomatozy obejmujacej bardzo różne typy skał wyjściowych (protolitów) np. łupki ilaste, piaskowce, kwarcyty, skały magmowe zasadowe i ultrazasadowe, oraz skały metamorficzne jak np. łupek mikowy. Znane są także gnejsy migmatyczne stanowiące ogniwo pośrednie między gnejsami, a migmatytami powstałymi w warunkach ultrametamorfizmu. Niektóre także tworzą przejścia do amfibolitów jak gnejsy amfibolowe.

[edytuj] Odmiany

• gnejs amfibolowy – powstaje w wyniku przeobrażenia skał zasadowych, tufów, margli oraz piaskowców marglistych. Powstały w skutek metamorfizmu regionalnego.
• gnejs blaszkowy (łuseczkowy) – odznacza się wyraźną tekstura kierunkową utworzona z lamin biotytowych.
• gnejs laminowany (warstewkowy, słojowy) – występują naprzemianległe warstewki kwarcowo-skaleniowe i biotytowe. Powszechnie występuje w obrębie innych gnejsów.
• gnejs migmatyczny – odmiana migmatytu przypominająca gnejs, powstała w warunkach ultrametamorfizmu.
• gnejs oczkowy – jedna z najczęstszych odmian gnejsów.Odznacza się struktura porfiroblastyczną. Powstaje w warunkach metamorfizmu regionalnego, a także w wyniku metasomatozy.
• gnejs ołówkowy (pręcikowy) – odmiana wykazująca wyraźną oddzielność prętową. Ukształtowany w procesie mylonityzacji dzięki dynamometamorfizmowi. Grubość pręcików do 5mm.
• gnejs smużysty – mniej lub bardziej widoczna kierunkowość wyrażona strzępiastymi smugami biotytowo-muskowitowymi. Powstają jako produkt mylonityzacji skał kwaśnych.
• gnejs soczewkowy – wykazuje róznej wielkości soczewki reprezentowane przez agregaty kwarcowo skaleniowe.

[edytuj] Występowanie

Gnejsy są skałami pospolitymi i szeroko rozpowszechnionymi we wszystkich rejonach Ziemi.

W świecie: Skandynawia; Kanada; USA – Góry Skaliste, stany Nowy Jork i Georgia; Brazylia;Australia; Nowa Zelandia; Japonia; Rosja – Kamczatka, Syberia; Himalaje; Afryka; Sri Lanka; Grenlandia.

W Polsce: Góry Izerskie i Pogórze Izerskie; Karkonosze – Karpacz, Kowary; Rudawy Janowickie – Ogorzelec, Czarnów, Rędziny; Góry Sowie – Zagórze Śląskie, Walim, Rzeczka, Rościszów; Masyw Śnieżnika – Gierałtów, Międzygórze, Śnieżnik; Śląsk Opolski – Sławniowice, Burgrabice; Góry Opawskie – Głuchołazy; krystaliczne podłoże Suwalszczyzny i Mazur.

[edytuj] Zastosowanie

• kamień budowlany i drogowy

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Gnejs